Zoeken

Voortaan is het CDA ook nog maar een gewone partij

En daar ging CDA-kamerlid Joost van Iersel (nummer 49 op de kandidatenlijst) de roltrap van het kamergebouw af. De televisiebeelden waren symbolisch voor de dramatische afgang van het CDA. ‘We run this country,’ had Van Iersel zich nog enkele jaren geleden in een overmoedige bui laten ontvallen. Het was een uiting van het grenzeloze zelfvertrouwen (om niet te zeggen: de arrogantie) die het CDA toen kenmerkte.

Door Michiel Zonneveld. Verschenen op 4 mei 2018 in Het Parool.

Deel deze pagina:

Het Parool (logo)

Met het vertrek van Lubbers zou de dominante positie van het CDA wel eens tot de voltooid verleden tijd kunnen behoren. Tot nu toe lijkt de CDAtop nog te willen geloven dat het een incident is. Allemaal het gevolg van een wat moeizame generatiewisseling aan de partijtop en met name van de rivaliteit tussen Lubbers en zijn opvolger Brinkman, zegt de een. Allemaal het gevolg van een te Amerikaans gevoerde campagne, zegt een de ander. Het CDA is het slachtoffer geworden van algemene onvrede, wordt er geroepen. En Brinkman is niet de juiste CDA-leider wordt er gefluisterd. Maar volgens de meesten in het CDA is er ‘niets fundamenteels’ verkeerd met de partij.

Toch wijst de uitslag erop dat er meer aan de hand is. Een verlies van twintig zetels is nog nooit vertoond bij kamerverkiezingen. Op de eerste plaats is de hardnekkige mythe doorgeprikt dat het CDA een partij is die als vanzelf verankerd is in de samenleving en die kan rekenen op een stabiele kiezersaanhang.

Het CDA beschouwde zichzelf min of meer als de laatste verzuilde partij en ze dacht dat ze daardoor succesvol was. Vooral in wetenschappelijke kring klopten CDA’ers zich stevig op de borst. De partij zou een stevige band hebben met het ‘maatschappelijke middenveld’. Als enige zou ze nog een samenhangende ideologie hebben en beschikken over een groot arsenaal aan goede bestuurders. De christelijke uitgangspunten sloten bovendien ook aan bij de samenleving. Er was weliswaar ontkerkelijking, maar de christelijke waarden en normen bleven in Nederland van grote betekenis.

De voormalige directeur van het wetenschappelijk bureau van het CDA, de Europarlementarier Arie Oostlander, mocht graag uithalen naar de PvdA. Deze partij was pas echt in verwarring. Heel wat anders dan de tegenslag die het CDA zou treffen.#

Het CDA heeft echter verzuimd zichzelf kritisch af te vragen of dit positieve zelfbeeld wel enige relatie met de werkelijkheid heeft. En dat geldt ook voor de critici buiten de partij, die blijkbaar door het succes van het CDA in de jaren tachtig ontmoedigd waren. Toch was er alle redenen om kritische vragen te stellen.

De stelling dat het CDA als automatisch op de christelijke kiezers kon rekenen, was op weinig gebaseerd. Dat gold zeker voor de zogenaamde randkerkelijken, mensen die op een nietorthodoxe en alternatieve manier hun geloof beleven. Deze laatste groep vormde bij voorgaande verkiezingen nog de helft van het CDA-electoraat. Bovendien is er te weinig stilgestaan bij het probleem dat het CDA daardoor weinig aantrekkelijk is voor niet-christelijke kiezers. Het aantal onkerkelijke kiezers is teruggelopen van bijna dertien procent van de aanhang tot ongeveer zeven procent.

Ook de stelling dat het CDA een sterke greep op het maatschappelijk middenveld heeft en daar het succes aan te danken heeft, kan nu op de helling. Er is nooit behoorlijk onderzoek gedaan naar die relatie. Een voorbeeld van het ‘succes’ van de middenveld-strategie was de steun voor het CDA in de landbouwsector. Maar juist in die sector liep de CDA-aanhang terug. Van de harmonieuze samenleving is weinig meer over, nu door strenger EG-beleid weinig cadeautjes meer zijn uit te delen.

De veel geroemde CDA-ideologie blijkt bij nadere beschouwing ook de vaagste. De PvdA-ideologie wordt gekenmerkt door concrete zaken als verdeling van inkomen, kennis, en macht. De VVD-ideologie door het niet minder concrete marktdenken. Bij het CDA is het gebleven bij vage immaterie> ele noties als ‘de zorgzame samenleving’.

Eigenlijk heeft het CDA zich onder Lubbers al ‘veramerikaniseerd’, hoewel deze term verwarrend is omdat ze staat voor een ontwikkeling die zich overal in Europa al in het begin van de jaren zestig heeft ingezet.

Het CDA draagt alle kenmerken van wat in de politicologie een ‘catch all ‘partij wordt genoemd. Dat betekent onder meer dat zij zich ontdoet van ideologische ballast, minder nadruk legt op haar religieuze of klasse-karakter. Het politiek leiderschap, vooral dat van de lijsttrekker, speelt in een dergelijke partij een dominante rol. Hij moet zich profileren als een man die boven de partijen staat en het ‘algemeen’ belang dient.

Voor het CDA wordt het moeilijk het terrein terug te winnen. Het nieuwe CDA-trio Elco Brinkman-Yvonne van Rooy-Ernst Hirsch Ballin spreekt de kiezers niet aan. Zelfs als Brinkman dit electorale debacle politiek overleeft, heeft PvdA-leider Wim Kok de meeste kans de positie van Lubbers als ‘politicus boven de partijen’ over te nemen.

Het CDA heeft in het politieke midden veel concurrentie gekregen en een coalitie zonder het CDA behoort nu tot de reele mogelijkheden. De andere partijen beseffen dat het voor het CDA aantrekkelijk is na deze nederlaag een volgend kabinet op een electoraal gunstig moment ten val te brengen.

Bovendien is de kans groot dat het CDA net de verkeerde conclusies trekt. Het snellen van koppen tast het imago van de bestuurderspartij verder aan. Nog funester is de neiging zich te profileren op de christelijke normen en waarden. Daarmee zal de partij zich nog verder vervreemden van de nietchristelijke kiezers en de groeiende groep christelijke kiezers voor wie godsdienst niet meer bepalend is bij het uitbrengen van hun stem.

Het CDA lijkt bij de gisteren gehouden verkiezingen voor de Tweede Kamer definitief zijn ooit onaantastbaar lijkende machtspositie te zijn kwijtgeraakt. Het herstel zal moeilijk worden, denkt politiek redacteur Michiel Zonneveld.

Deel deze pagina:

Klik hier voor volgend artikel

Ongemakkelijke observaties

DEZE WEEK had in het teken moeten staan van de Dag van de Verantwoording. Alles was goed voorbereid: de ministeries hadden keurige

© copyright 2022 Michiel Zonneveld| ontwerp: Ministry of Data